ЖАҚСЫНЫҢ АТЫ, ҒАЛЫМНЫҢ ХАТЫ ӨЛМЕЙДІ

из открытых источников

«Бізде бар және біздің мақсатымызға жету үшін әрқайсымыз санасыз түрде қолданатн от – психикалық энергия. Психикалық  энергия немесе отты энергия дегеніміз – бәрін жеңетін күш,ол үшін ешқандай тосқауыл немесе кедергі жеңе алмайды, ол үшін ешқандай  шектеу жоқ. Жоғары рухани дамуға қол жеткізген адамдардың кереметтері деп аталатын дардың барлығы - психикалық                немесе отты энергияны саналы пайдалануға  қажет. Аспан шексіз болғандықтан, сенің  күшің зор».

                                                                                                           Сәлкен Балаубаев

Халқымыздың ғасырлар бойы біртіндеп қорланып қалыптасқан рухани қазынасы тоталитарлық тәртіп кезінде орасан зор күйзеліске түсіп, тоқырап қалғаны қазір екінің біріне мәлім. Бұл жағдай халқымыздың өскелең мәдени-ғылыми көтерілуіне, ғұлама тұлғаларын анықтауға, өзінің табиғи –дарындық ерекшеліктерін көрсетуге көптеген нұсқанын тигізді

«Ұстаздық еткен жалықпас...», «Жақсының аты, ғалымның хаты өлмейді» -дегендей.  Бұл мақала қазақтың алғашқы ғалым-психологтарының бірі: психология ғылымдарының кандидаты, профессор Сәлкен (Сауытмухамед) Балаубаевтың қиын да қилы өмір жолы мен Қазақстанның психология ғылымына қосқан үлесін баяндауға арналған. 

Біздің өткенімізде елеусіз қалған, тіпті жойылып кеткен ғылыми ой-тұжырымдары мол, ғылым мен білімге, халық болашағы жастарды тәрбиелеуге арналған еңбектері бар атаусыз қалған  «халық қазынасы» деуге тұратын азаматтар қаншама. Оларға: Ж. Аймауытов, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев және С. Балаубаев.

Ендеше, бұл жарияланбақшы,  оқырман назарына ұсынбақшы мақала, біздің  Жаңаарқа топырағына кіндік қаны тамған, қазақ еліне ол кезде беймәлім, қазіргі күн тәртібінде бірінші тұрған, психология ғылымын қазақ жеріне алғаш танытқан, тұңғыш ғалым, психология ғылымдарының кандидаты, профессор, академик Салкен Балаубаевтың өмірі мен  еңбек жолы жайлы. 

Мақала ғалым-психолог психология ғылымдарының кандидаты, профессор С. Балаубаевтың еңбектеріне ғылыми-психологиялық талдау жасап, көзкөргендерінің естелігімен бөлісіп, ғалым өмірін оқырман қауымның назарына аударуға негізделіп отыр.

2017 жылы 12 сәуірде жарық көрген Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы халықтан қызу қолдау тапқан кешегі тұғырнамасын ширек ғасырды артқа тастаған Тәуелсіз Қазақстанның жаһандану дәуіріндегі рухани кеңістігіміздің жаңа бастауы деп бағалаймыз.  Аталмыш мақала ел дамуының жарқын үлгісі мен нақты қадамдарын көрсететін келелі ой, салиқалы пікір, батыл шешімдерге құрылған маңызды құжат болғанын жасыра алмаймыз. Яғни, бұл еңбек ұлтымыздың барлық ұлттық салт-дәстүрлерін, мемлекеттік тіліміз бен әдебиетімізді, мәдениетімізді, ұлттық рухымызды жаңғырту деген асыл ұғымға әкеледі. Бұл алдымызға қойылған мақсатқа жету – ұлттық рухани-мәдени, ғылыми құндылықтарға жүгіну деген сөз.

Өйткені араб графикасынан латын әліппиіне көшуді дамытушылар, қазақ тілінің грамматикасы, ең алдымен, көрнекті ағартушылар болды. Олардың да көпшілігінің есімдері Кеңес Одағының тоталитарлық дәуірінің пердесімен жабылып, бүгінгі күнге дейін қарапайым болып қала береді. Сондықтан сол кездегі еліміздің көрнекті қайракерлері еңбектері латын әліппиімен жазылғандықтан ескерілмей қалған, тіпті әсерімен жойылып та кетті.

Солардың бірі Сәкен Сейфуллиннің әріптесі, ақын, мұғалім, неміс, орыс, араб тілдерінен латыншаға да, кириллдікке де аударған Сәлкен Балаубаев. Оың ғылыми-психологиялық ойлары, оның басқару жүйесі бүгінгі таңда кімде - кімге болса да үлгі боларлықтай. Оның қазіргі кездегі еліміздегі жаңғырған көптеген ғылымдарның ішіндгі психология ғылымының заманауи дамуында өз орнын табуға тиіс. Мұндамй  дарындылық тек адами қасиеті жоғары, білім, ғылымға құштар, дүниетанымы ұшан теңіз, бергенінен берері көп  адамға ғана тән.

Ғалымның ғылыми қабілетке қабілеттілігі жоғары, әр өмір кезеңдерінде түрлі қарқындылықпен көрінетін динамикалық білім беруге құштарлығы өмір жолы мен естеліктерден байқалады. Ол бүгінгі жетістігіне қанағат қылмай үнемі ізденуші, өз ісін шектемейтін ғұлама ғалым-ұстаз болған. Сәлкен Балаубаевтың еңбектері тұтас сақталмағанына қарамастан, қолымызға түскен еңбектері мен шығармалар тізімінен қазіргі қоғамдағы және психология ғылымындағы өзекті мәселелерді көреміз және ғалымның қарапайымдылығы, үнемі жетіліп, дамуды алға ілгерлеуді қалаған жан болғандығын аңғарамыз.

Мені, ғалым-ұстаз Сәлкен Балаубаевты көзім көрмесе де, бір психология оқулығының өзінен, ол кісі 74-ке келгенде дүниеден өтсе де берері мол адам екендігі қызықтырды. Ал зерттей келе, ақпараттардан жүрегінде өкініш бар адам деп түйдім.  Сол себептен ғалымды жан-жақты зерттеуді мақсат етіп отырмын. Тіпті менен жұрт, алғашқы кезде, «Балаубаев жақының ба»  -дегенде  таң қалатынмын.  «Жоқ» -  деп жауап бергенде, олар таңданатын. Мұның астарын кейін түсіндім...

Ғалымның шынайы өмірбаяны - бұл идея драмасын, бүгілістерді, қиындықтарды, шығармашылық үдерістің парадокстерін, жеңіс қуанышын ашу. Осыған байланысты ғалымның өмірбаянында оның шығармашылық ойлауының сипаттамасы,  шығармашылық іс-әрекеттегі даралығы бірден көзге түсетін сияқты.

С.Балаубаев бойынан жастайынан білімге деген ұмтылысы, қызығуышылығы бойында қалыптасқандығын аңғаруға болады.

Ғылыми қызметкер ұжымда еңбек етеді, оны құру үшін келесі шарттар орындалуы тиіс: ортақ мақсаттың бірлігі мен түсінуі, қарым-қатынастардың демократиялылығы мен бір мезгілде ұжымшылдық рухы, әрбір қатысушының қосқан үлесін объективті бағалау (моральдық және материалдық мәнде), ұжым мүшелерінің психологиялық үйлесімділігі, ұжымдағы формальды және бейресми көшбасшылықтың сәйкес келуі, ұтымды рөлдік бөлу. Осы қасиеттерін шәкірттері толғана, тебірене еске алады.

Мәселен, ол Қарағанды ​​облысының және оның кейбір аймақтарының, атап айтқанда Байдаулет (Бұқар жырау өңірі), Еркіншілік ауданының орталығы (қазір - Ақмола облысының Ерейментау ауданы), Асан Қайғы ауданы (қазіргі - Жаңа-Арқа ауданы) құрылуының бастауларында инициативашыл, көреген, сыншыл, өмір белестерін сараптаушылығы жоғары екендігін көреміз. Ол кезде ғалым небәрі 23 жаста болатын. Осыдан біз қандай да блмасын ғалымның қалыптасуы, оның өмірлік жолы, оның қызметінің басқа адамдармен өзара қарым-қатынастарына тәуелділігі, табыс, мансап, жанжалдар, жаңылысу себептері, ғылымда шағын топтарды құру және оларды басқару принциптері және т.б. сияқты ғылымның даму аспектілері терең психологиялық зерттеуді сол кезде-ақ талап етті.

Енді, мен ғалымды жан-жақты суретуімнің дәлелі, айғағы ретінде оқырмандарға аздаған өмір жолы мен еңбектері жайлы мағлұмат беруді жөн көріп отырмын.

Сонымен, болашақ ғалым Салкен Балаубаев 1900 (1901) жылдың 28 сәуірінде, Жаңарқа ауданы қарапайым отбасында дүниеге келеді. Ал, 1974 жылы 74 жасында қайтыс болды. Ал, көнекөз Мұса Тайтөлеуұлының пайымдауынша, Жаңаарқа ауданының «Жайылма» ауылында дүниеге келген. Оның балалық шағы ауылда өтіп, кіші жасынан бастап қой, сиырды сауып, атқа мініп, бәйгеге қатысты.

Ғалым өзінің өмірбаянында Сәлкен (Мұхамет-Салих) Балаубайұлы Балаубаевтың 1900 жылы Ақмола қаласы маңындағы Май-Балық көлінде қарапайым қазақ көшпелі отбасында өмірге келгендігін баяндайды.

Өзінің Спасскідегі балалық шағы туралы естеліктері өте қызықты: әкесі оны сауда дүкеніне «бала» етіп жалдапты, оған дейін ол молдадан оқып, санап, жаза білген.

Сәлкен Балаубаев жастайынан апасы Бибіжан екеуі жетім қалып Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы Атасу поселкесіндегі жақын ағайындарының қолында тұрады. Әпкесі Бибіжан Астана, сол кездегі Ақмола, қаласында тұратын Әубәкір дегенге тұрмысқа шығып, Салкен сонымен Астанаға (қазіргі Нұр-Сұлтан) барады. Сол жақта орыс байларына жалданып жұмыс істейді.

Бір күні Балаубайға  оның күйеу баласы кәсіпкер Әубәкір Сейткемелов Қарағандыдан қырық шақырым жерде Спасск кентінде жеке дүкен ашқаны туралы хабар жетеді. Жасөспірім Салкен туысына сатушының көмекшісі болып орналасады, сауда кәсібін табысты игереді, сатып алушыларды табады, олармен жақсы байланыс орнатады.

Спасскіге қоныстануға және жұмыс істеуге мәжбүр болғанда дүниеге қайта келгендігін көрсеткен.

Сәлкеннің өзінің өмірбаянындағы Спасскідегі балалық шағы туралы естеліктері өте қызықты: әкесі оны сауда дүкеніне «бала» етіп жалдапты, оған дейін ол молдадан оқып, санап, жаза білген. 10 жасында балаларға ескіше жазу, сызуды үйретеді. Осы уақытта Спасскіде граммофон билеті 1 рубльден лотереяда 150 рубльге ойналды.

Патефон кішкентай Салкенге де жетті, ол кезде ол 11 жаста еді. Салкен патефонды өзіне қалдырмай, оны ағылшын мыс қорыту зауытының приход мектебінің жетекшісіне, мұғалімге апарып берді және мұғалім оны бастауыш білім бергенге дейін кешке жеке оқытады деп келісіпті. 1911-1916 жылдары онымен бірге оқи отырып, Сәкен Балаубаев приход мектебінің көлемінде білім алды. Өмір оның әкесі – Балаубайды кедей отбасын аяған жоқ. Қыстың жанында ағылған өзен жағадан шығып, шөп шабатын жерлерді толтырып, егін алқаптарын өртеніп, мал азықсыз қалды. Ауыр өмірден шаршаған  Балаубай отбасы туған ауылды тастап, Ақмолаға көшті. Отбасы басшысы  көпес Матвей Кубринге малшы болып жалданады.

Осы күндері Астананың бірнеше тарихи орындары Кубриндердің көпес әулетінің атымен тығыз байланысты. Революцияға дейінгі Ақмола қаласында Кубриндер өздерінің керемет кәсіпкерлік қабілеттерімен ғана емес, сонымен бірге қала тұрғындарының материалдық және рухани қажеттіліктеріне мұқият болуымен де танымал болды, бұл әр түрлі қоғамдық бастамаларды қолдауға отбасының қайырымдылық көмек көрсетуімен көрінді.

1905-1907 жылдары салынған Бөкейхан мен Кенесары көшелерінің қиылысында орналасқан көпке «Астана» дүкені жақсы таныс Степан Кубриннің ағасы Матвей Кубринге тиесілі болды. Сібірдің сауда-өндірістік жылнамасында «1913 жылы М.К. Кубриннің компаниясы фармацевтика, өндіріс, галантерея, зергерлік бұйымдар, кеңсе тауарлары, кеңсе тауарлары, сондай-ақ киім, аяқ киім, бас киімдер, сағаттар, шай және қантпен сауда жасады» деп жазылған.

Осылай Балаубаевтардың өмірі жақсара бастайды. Алайда, Салкен білімге жастайынан құштар, ізденімпаз зиялылардың еңбектерімен танысуды армандайды. Өзінің қабілетті алғырлығының арқасында сауатын ашып, әрі қарай білімін жетілдіруге ұмтылады, жоғары оқу орындарына түсуге ұмтылады.

Ол екі жыл ішінде Құран сүрелері бойынша қасиетті канондарды зерттеген, ол үшін жеткіліксіз болды. Дүкенде жұмыс істей жүріп, ол орыс-қырғыз мектебінде оқиды, көркемөнерпаздар үйірмесіне, «Жас жүрек» мәдени-ағартушылық клубының жұмысына белсенді қатысады.

Салкен 16 жасқа толғанда, оған клуб меңгерушісі қызметін сеніп тапсырып, Спасскі мыс балқыту зауытының жұмысшыларын тұтыну кооперациясы басқармасының мүшесі болып сайланады. Салкен Балаубаев Ақмола қаласында революционер Сәкен Сейфуллин ұйымдастырған және басқарған «Жас қазақ» жастар қоғамының филиалы ретінде «Жас жүрек» Спасскі зауытының жұмысшыларын ұйымдастырады.

Сол кезде Қарағанды ​​8-ші өңірінің тарихында бірінші рет жастар қоғамы қойылымдар қойды. Сейфуллиннің «Бақыт жолында» пьесасы бойынша алғашқы қойылымды Салкен сахналады. Әлі жарияланбаған пьесаны жоба түрінде Сәлкен Балаубаевқа Сейфуллиннің өзі берген.

Қызыл Армия бөлімшелерін жабдықтау жөніндегі революциялық комитеттің хатшысы болып жұмыс істейді. 1920 жылы ол Ақмола революциялық комитеті болып тағайындалып, маусымнан желтоқсанға дейін Байдавлет революциялық комитетінің төрағасы (қазіргі Қарағанды ​​облысы, Бұқар-Жырау (Ульянов) ауданы) болып жұмыс істеді.

Біраз уақыттан кейін Салкен Байдаулет ревкомының төрағасы, одан кейін Ақмола, Петропавл қалаларының халық судьясы, губерниялық атқару комитетінің хатшысы болып сайланады.

Балаубаев Кеңестердің волостық съезін өткізіп, өзін қазақтың талантты жұмысшыларының бірі ретінде танылып, Қарағанды ​​облысының Ақмола қаласына шақырылды.

23жасында оған Жаңаарқа ауданына Сәлкен «Асан қайғы» деген атау лайық деген. Себебі, сол кездегі Сәкен сияқты саңылақтар сол өңірден кеткен. 

Оған Жаңарақа ауданына өзі (Сәлкен) қойған атауды «Асан Қайғы» деп атау  мәртебесі берілді. Бұл туралы Жаңа-Аркин аудандық сотының сайтында көрсетілген .

1921 жылдың тамызынан 1922 жылдың маусымына дейін Ақмола уездік атқару комитетінің жауапты нұсқаушысы және Поволжьедегі аштыққа көмектесу жөніндегі округтік комиссия төрағасының орынбасары болып қызметатқарды. Жұмыс барыста жас басшы өзінің алған ісіне жауапты, адал, тыңғылықты екенін көрсеткен. Біз бұл қасиеттеріненің  оның  елінің патриот-жанашыры, бойында сыпайылықпен білімділігі мол адам деп білеміз.

Рас, әрі қарай ол әдеби қызметпен айналысуды қатаң түрде шеше отырып, қызмет етуден бас тартады.

«Бостандық туы» («Знамя свободы») Ақмола губерниялық газетінің редакциясына әдеби қызметкер болып жұмыс істейді.

Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетінің шығыс факультетін «Педагогика және психология» мамандығы бойынша табысты аяқтады. Сөйтіп, Ташкент  қаласына барып, жұмысшы факультетіне түсіп, оны үздік бітіргеннен кейін Орта Азия мемлекеттік университтетінің психология-педагогика факультетіне түседі. Оны 1929 жылы 27 жасында үздік дипломмен бітіреді.

Осы жылдары ол психология, педология ғылымдары саласында бірнеше еңбектер жазады. Т.Барановпен бірлесіп «Вопросы конструирования национального теста» («Советская психотехника», 1933, N1), «Мектеп группаларын комплектеу» (Алматы, 1934), «Қиын бала», «Политехникалық мектеп», (1933, N7–8), профессор А.Б.Залкиндтің «Педологиясын», профессор П.Н.Шимбиревтің «Педагогика» оқулықтарын қазақ тіліне аударды. Осы еңбектерде психологиялық терминдердің қазақша баламасы көптеп кездеседі.

Мысалы, «ілік мектепші бала» (дошкольник), «әрекет» (действие),
«итермеші себеп» (мотив), «қылық» (поведение), «желік» (құштарлық), «сопақ ми» (продолговатый мозг), «түстердің қоюлығы» (насыщение цветов), т.б. осы күні қазақша психологиялық терминдер санынан орын алып келеді.

С.Балаубаев еңбектері қазақ психологиясының тарихынан елеулі орын алады. «Мектеп группаларын коплектеу (Қызылорда, 1934, 16 бет) атты еңбегінде психология тұрғысынан сынып ұжымын құру жайында ақыл-кеңес береді. Автор оқушыларды бірыңғай бөлу қажет, өйткені, әр баланың оқу қызметі түрлі болса, топтың оқу жұмысы қиынға соғады, олар ақыл жетілуі мен дене бітімі жағынан да бірыңғай жақын болуы тиіс дейді. «Бір топ, — дейді ол, — дене жетілісі ұлылы-кішілі болып, үлкен бала мен кішкене баланың қатар отыруы, бала психологиясына орайласпайды, үлкендігі таудай бала мен үлкендігі құлындай баланы қосып оқытуға болмайды». Оқушылардың сезім-эмоция, ерік-жігер ерекшеліктеріне орай класс тобы төмендегіше құрылғаны дұрыс: «Эмоция – қайрат өзгешелік жағынан топ түрлі болуы керек, өйткені, оқу тобының бірін ылғи ұйымшыл, екіншісін ылғи ұйымсыз балалардан, бірін ылғи пысық балалардан, екіншісін ылғи сылбыр балалардан, біріншісін – ылғи бастаған ісін аяқтай алатын табанды балалардан, екіншісін – ылғи бастаған ісін тастап кететін тыңғылықсыз балалардан түзуге болмайды» (С.Балаубаев Ұлағат порталы).

1930-1932 жылдары Ташкент қаласындағы Қазақ педагогикалық училищесінде сабақ береді, Ортаазиялық әлеуметтік қорғау ғылыми-зерттеу институтының зертханасын меңгереді.

1932 жылы Совнарком жанындағы Жоғары аттестаттау комиссиясы Салкен Балаубаевқа психология доценті ғылыми атағын береді.

Сәлкен Балаубаев 1932-1937 жылдары Алматы, Орал, Қарағанды ​​педагогикалық институттарының кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Ғалымның басшылығымен Мейрам Иманбеков, Заманбек Ахмедин, Бақыт Орманбаева, Василий Иванович Верхов, Бахи Хамзин, Василий Иванович Щербина сияқты танымал адамдар кандидаттық диссертацияларын қорғады.

Ол Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатында балалар әдебиеті бөлімінің төрағасы болған. Ол әдеби энциклопедияда ақын ретінде атап өтілді (1934, 5 том, «Қазақстан әдебиеті» мақаласы).

Салкен Балаубаевтың ұстаздық, ғылыми тағдыры оның № 5 статьямен 1937 жылдың қараша айында қайнаған ғылыми-педагогикалық қызметі кенеттен үзіледі. Оны ОГПУ қызметкерлері қамауға алып, 20 жыл бас бостандығынан айырады. «Алаш» партиясына мүшелігі үшін «халық жауы» белгісі «Қазақстан Большевик» журналында «Пролетар студенттерін коммунистік тәрбиелегені үшін» тақырыбындағы аймақтық партия комитетінің үгіт-насихат және насихаттау бөлімі қызметкерінің мақаласы тұтқындауға себеп болды.

Мен осы алғашқы ғұлама ғалым –ұстаз жайлы Сәлкен Балаубаев материалдарды іздестіріп жинақтаған кезде (1997 - 2000 ж.ж.), Қарағандыда тұратын бауыры Балаубаев Борис және шәкірті Сәбит Бармаханбетұлы деген қарттармен кездескен едім.  Сонда Борис Балаубаев көзіне жас алып, былай деп есіне қинала-қинала түсірген болатын: «Его незабываемый образ, аналитический ум, богатый жизненный опыт, человекалюбие, обширное знания, глубокое понимание жизни снискали Саке всеобщую известность и любовь.

Однако судьба не баловала его. По ложному обвинению он провел в лагерях со строгим режимом содержания шестнадцать лет с лишним, даже после освобождения за ним была слежка НКВД.

... Саке незаслуженно забыт и предан забвению. Наши потомки не простят нам этого» (Борис Балаубаев, Ғалымның 100 жылдығы қарсаңындағы ғыл жинақ, 29.10 2001., 3-4 б.б. ).

Салкен Балаубаевтың «Халықаралық топқа» қатыстылығы туралы іс бойынша материалдарда ол оны ұйымдастырушылардың бірі деп аталды. 1954 жылы қамаудан оралған соң, С. Балаубаев өзінің қызы тұрған Теміртау қаласындағы мектептердің біріне логика мұғалімі болып орналасады.

1956 жылға дейін ІІМ арнайы ұсынысының тұрақты бақылауында болады. 1956-57 оқу жылының басында Қарағанды педагогикалық институтының ректоры Сейтқали Баймурзиннің ұсынысы бойынша С.Балаубаев доцент атағына қайта қабылданып, Педагогика және психология кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалады.

1956 жылдан бастап ол Қарағанды ​​педагогикалық институты мен университетінде психология кафедрасының доценті және педагогика және психология кафедрасының меңгерушісі болып жұмыс істеді, сонымен қатар аспиранттардың психология бойынша ғылыми жұмыстарына жетекшілік етті.

Салкен Балаубаев Қазақ КСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы Балалар әдебиеті секциясының төрағасы қызметін қоса атқарады. Ол педагогтарды психологиялық даярлаудың бірегей жүйесінің авторы.

Сондай-ақ, Салкен Балаубайұлы Балаубаев Қарағанды ​​мен Қазақстанның құрметті азаматтары Әлімхан Ермеков, Жайық Бектұров, Сайдиль Талжанов, Жұмабай Орманбаев, Ғабиден Мұстафин, Ғабит Мүсірепов, Ислам Жарылғапов, Гали Мусалитимов және басқа да қоғамның ғалымдарымен жұмыс істеді, араласып, достық құрды.

 

     

Суретте: солдан оңға қарай Сейділ Талжанов, Салкен Балаубаев, Жайық Бектұров

 

Ол сол кезде құрметті атаққа ие болған төрт ғалымның бірі болды. Оның тыңдаушыларының арасында кейіннен көрнекті мемлекет, қоғам қайраткерлері, Қазақстанның ірі ғалымдары болған студенттер - жазушы Әдия Шәріпов, Қазақ КСР ағарту министрі Кенжалы Айманов, КСРО Педагогика Ғылымдары Академиясының корреспондент - мүшесі, филология ғылымдарының докторы, профессор, Кеңес Одағының Батыры Мәлік Ғабдуллин болды.

Оның жалпы психология, тәжірибелік психология, педагогикалық психологияда салаларында жазған, оқыған еңбектерінің өзінде ұлттық танымды ескере отырып, ғылыми зерттеулер жасағандығын байқаймыз. Мәселен, «Естің дамуы», «Қабылдаудың дамуы», «Баланың жеке басының оқуда дамуы», Бастауыш мектеп оқушыларының кеңістік пен уақытты қабылдауы, «Жеке адам» мәселелері туралы тұжырымдамалары қазіргі кезде ұлт өкілдеріне, келешек халық тұлғасын дамытуға үлкен үлес қосады.

Мысалы: «Естің дамуы» деген мақаласында төменгі сынып оқушыларының ес процесінің даму ерекшеліктерін баяндай келіп, оны сақтау процесінде қалай дамытудың жолдарын көрсетеді. «Бала өз тіршілігіне байланысты қызықтырған нәрселерін оп-оңай есінде қалдырады және бұл жаста өмірден алған әсерін, басқаша айтқанда, көрген-білгенін өзінше толықтыра баяндауға құмарланады. Осыны ескеріп, бастауыш класс оқушыларын әр нәрсені бақылап көруге, сурет салуға үйрету, жеке заттардың суретінін нұсқасына қарамай жатқа салуға дағдыландыру, орындаған жұмысындағы кемшіліктерді талдап түсіндіру, сонымен қатар өз іс-әрекеттерін қорғау сияқты әдіс-тәсілдерді қолдану керек» - деген.

С. Балаубаев психологиялық қоғамның республикалық, бүкілодақтық съездерінің, XVIII Дүниежүзілік психологтар конгресінің делегаты болды.

Тіл маманы, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚазССР ҒА корреспондент-мүшесі, ҚазССР ғылымына еңбегі сіңген қайраткер, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл білімі институты директорының орынбасары (1952-1980ж.г.) Мусин Ғайнетуин Ғалиұлы; М. О. Әуезов әдебиет және өнер институтының Қазақ ССР ғылым Академиясының ғылыми қызметкері Балташ Ысқақов және т.б.

Институт ректоры Балаубаевқа көрсеткен сенім абыроймен ақталды. Қысқа уақыт ішінде ол оқу-әдістемелік және ғылыми-педагогикалық жұмыстың көптеген бағыттары бойынша орасан зор еңбек атқарды. Кафедра меңгерушісі, аспиранттар мен студенттердің ғылыми жұмыстарына жетекшілік етті. Оның жұмыс істеген уақытында кафедрада Ескендір Сәдуақов,  Теміртай Қамзабаев, С. А. Матяшт. т.б. қызмет істеді.

1966 жылы психолог Абдулла Темірбековпен бірге педагогика институттары мен университет студенттері үшін қазақ тілінде психология бойынша алғашқы оқулық шығарды.

Бұл оқулықты азақ тіліндегі «Психологиялық атлас» дер едім. Ішінде иллюстрациясы мол, мазмұнды, заманауи қолданысқа тиімді оқу құралы.

Салкен Балаубаевтың тәрбиеленушілерінің бірі Философия ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасының Халық ағарту ісінің үздігі О.Құдышев 1999 жылы Индустриялық Қарағанды газетіне «Ғалым-психолог, адам-жан Салкен Балаубаев» туралы жариялаған мақаласында: «Жастайымнан менің дана ойларды жинау қызығушылығым бар. Олар тұтас блокнотта жинақталған. Олардың арасында Салкен Балаубаевтың өмірлік жағдайларына мұқият бақылау нәтижесінде пайда болған афоризмдері бар. Солардың бірі: «Адамдармен сөйлесе отырып, бәрі өз іс-әрекеттерінде логиканы басқара алмайтынын есте сақтаған жөн. Адамдар әдетке тән, олардың көпшілігі мақтаныш пен мұқияттылық сезімімен қозғалады. Адам табиғаты осындай: адам қалай дұрыс емес болса да, ол бәрін айыптауға дайын, бірақ өзін емес. Сондықтан, сіз біреуді сынағыңыз келсе, сын пошта көгершін сияқты есте сақтаңыз: ол әрқашан қайта оралады. Егер таяқшаның бір ұшы келсе, екіншісі сені ұрады». Салкен Балаубаевтың өзі ешкімді сынаған жоқ. Ол әрқашан таңдануға және мақтауға дайын болды, адамдардың кемшіліктерін табуды ұнатпады. «Мен кездескен әрбір адам мені қандай да бір салада артық көреді. Осы салада мен одан оқуға тырысамын. Ал басқа адамдардың жақсы қасиеттерін жақсы білуге тырысамыз. Жағымпаздық туралы ұмытпаймыз. Жағымпаздық-арзан мақтану. Жағымпаздық жасанды және жалған монетаға ұқсас, ол ақырында сізді ұятқа қалдырады» - деген. Бұл тек Салкен Балаубаевтың психологиялық суреттерінен бөлек жолдар ғана. Олар жарық көруге тиіс екеніне сенімдімін. Салкен Балаубаевтың баға жетпес мұрасына Білім Министрлігі, ғылыми-әдістемелік институты, оның шығармашылығына немқұрайлы қарамайтын адамдардың назарын аудартқым келеді» деп пікірін білдірген (1999.2.02. Индустр. Караганда).

Қарағанды педагогикалық институты ғалымның 60 жылдық мейрей тойы қарсаңында Презииум облыстық комитетінің құрмет грамотасы мен марапаттап, портетін сыйға тартты.

Сәлкен Балаубаевтың 100 мерей тойы, ғалымның сол кезде (1989-2000) бізде табылған деректерге байланысты туған жылы 1901 жыл  деп көрсетілгенідігіне орай, 2001 жылы атап өтілді.  Оған ғалымның жиен шөбересі Қарағанды облыстық музей қызметкері Айгүль Омарова, алғашқы аспиранты психология ғылымдарының кандидаты, доцент Бақыт (Октябрина)  Орманбаева, басқа туысқан, көзкөргендері, бауыры Борис Балаубаев қатысып, салихалы естеліктер айтты.

Осы қарсаңда шәкірті Сәбит Бекмаханұлымен де сұқбат – интервью алғанмын(Б. Әмірова). Ол кісі өз әңгімесін: 1936-37 нәубет жылдары қазақ халқы дүрбелең қу заманның күйзелісіне ұшырады. Халқымыз «Патшасы зұлым болса-халқы зарлайды» дегенді көрегендікпен айтқан ғой», - деп бастады.

... сол жылдары  қазақтың қанша басшы қызметкерлері,нелер данышпан ғалымдар, мемлекет және қоғам қайраткерлерін жоғалтып құртып жіберді.

Сол кездегі қазақ өлкелік партия комитетінің насихат үгіт бөлімін басқарған бір «мықты», «Большевик Казахстана» журналының 1936 жылғы 21 нөмірінде шыққан «Пролетарлық студенттерге коммунистік тәрбие беру үшін делінген  мақалада: Давать нашу молодежь всяким Салкенам мы не можем, закон эпохи для Балаубаева (бывший алашординец, доцент педаолгий),  это он и подобные ему не должны и не будет занимать места советских кафедрах» -деп жазды, деп қарт күрсіне сөйледі.

Енді, «Салкен ұстазымның аман - есен өлім жазасынан құтылуын айтайын», – деп әңгімесін жалғастырды. ...Бір күні , бірі қазақ бірі орыс жас жігіт іздеп келіп, өздерін оқуға түсуге көмектесулерін өтінеді. Екеуі де  бірнеше оқу орындарының табалдырығын  тоздырып, ешқайсысына қабылдана алмай, Сәкеңнің атын естіп,ол кісіге соңғы үмітпен лажсыздан келгендерін айтады.  Сәлкен жастарды жылы қабылдап, әңгімеге тартып, олардың жоғары қабылеттіліктерін ағарып, дирактор арқылы оқуға қабылдатады. Екі жігіт ризашылығын білдіріп қала береді.

... Ату жазасына кесілетіндерге тәртіптің қатаңдығы сонша, күнде жауапқа екі аяғын бұғаулап, екі жағынан күзетші жүріп апаратын. Сондай күндердің бірінде жауап алушы жас жігіт Сәкеңе аса жылы қарағандай көрінеді. Біраз үнсіздіктен кейін әлгі жігіт: аға, сіз мені танымадыңыз ба, мен өзіңіз оқуға түсіруге көмектескен екі баланың бірімін ғой, екеуімізде оқуды жақсы бітіріп шықтық. Қасымдағы орыс жігітіі де жоғары қызметте, ол да келіп қалар, сізге қалай көмектессек екен, -деп қиналғанын білдіреді. Сөйтіп, әлгі екі жігіт өздеріне қамқор болған ағаларын әупірімдеп жүріп ату жазасынан алап қалды. Міне, «мың жақсылық жасасаң - ең болмаса бірі қайтады» -деген осы деп, Сәбит ақсақал естеліктен шаршап қалғанын аңғартты.

Осы 2000 жылы алғаш рет бүкіл жастар қауымының алдында ұлы ғалым-ұстаз, психолог, филолог Салкен Балаубаев есімі жарыққа шықты. Мерей той барысында, психология ғылымдарының докторы (ол кеде кандидат), профессор Б.Ә. Әміроаның бастауымен Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің психология кафедрасы жанынан Салкен Балаубаев атындағы этнопсихология, этнопедагогика ғылыми-зерттеу орталығы ашылды. Бұл күндері С. Балаубаев дәрісханасында 2001 жылдан бері күнделікті дәрістер мен«Балаубаев оқулары» өтіліп тұрады.

Осы мерей тойда ғалымның алғашқы аспиранты, психология ғылымдарының канидаты, доцент Октябрина(Бақыт) Кәрімқызы Орманбаева: «Мен сәтті қорғап шыққанда Салкен Балаубайұлы «жас баладай» қатты қуанып еді»,- деп жарқын көңілмен еске алды.   Ұстаз классикалық музыканы жақсы көретін. «Домбырада ойнақы, шеберлікпен ойнаған. «Ғылыми кеңес барысында Сәкен Сейфуллиннің «Тау ішінде», Н. Тілендиевтің «Құстар қайтып барады» т.б. әндерді жақсы көріп, үлкен әсермен айтуды ұнататын. Маған домбырада ойнауды үйреткен сол кісі еді» - деп ерекше толқумен еске алатын шәкірті Октябрина Кәрімқызы (қазір бұл кісі дүниеден өтіп кетті. Осы адамдардың бәрі бақилыққа озды). Көзкөргендер азайды деген осы шығар. Ол шәкіртімен шынайы қарым-қатынаста бола белетін тәлімгер, жақын дос,  сыпайы, білімді адам болған.

2020 жылы Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің психологи кафедрасы ғалым 120 жылдығына орай ғылыми-конференция ұйымдастырған, ғалымның шәкірті болған техника ғылымдарының кандидаты, профессор Дарибеков Сагатбек Дарибековичпен кездесу ұйымдастырған.

Сағатбек ағамыздың жатқан жері жарық болсын, ғалымда дүниеден өтіп кетті.

Заманымыздың үлкен ұстаз-ғалымы, өте байсалды, қарапайым, жылы жүзді болатын. Сағатбек Дәрібекұлынан ұстазы Сәлкен Балаубаев туралы сыр тартып, сұхбаттасуды сұрағанымызда бойынан, жүрегінен үлкен толғанысты аңғарған едік.

«Қазақтың біртуар ұлы Сәлкен Балаубаев ақылы асыл - аты аңыз, ардақты ұстаз ретінде есімі ел есінде сақталатын, ерекше тұлға еді дейді кешегі шәкірті, бүгінгі профессор ағамыз ұстазым еді», - деп бастады әңгімесін. Ия, бірегей тұлғаның шәкірті болудың өзі шәкірт үшін бір бақыт екені белгілі болса керек. 1960 жылы Қарағанды педагогикалық институтының инженерлік физика факультетіне оқуға түстім деп бастады әңгімесін профессор Дәрібеков Сағатбек Дәрібекұлы. Сол жылы енді бірінші курстың табалдырығын аттаған бізге алғашқы дәрісті педагогика кафедрасының меңгерушісі, доцент Салкен Балаубаев ағайымыз оқыған еді. Аудиторияға еңсесі биік, кең иықты жылы шарайлы, жүзі мейірімді, кең маңдайлы абыз қарт кіріп келді де баяу кафедраға көтеріліп, балаларым мен сендерге дәріс беретін Сәлкен Балаубаев деген ағайларың боламын деді. Сол кездесу көз алдымда кеше ғана болғандай есімде сақталып қалды. Ауылда оқып алысқа шықпаған біз үшін қаланың өмірі, студенттік өмірдің басталуы, жаңа ортаға бейімделу оңай болған жоқ. Сол сәтте біздің жаңа жағдайға бейімделуімізге, бір-бірімізге жақындасуымызға ағайымыздың ықпалы ерекше болды. Алғашқы күннен бастап балалар сіздер осында «қалай келдіңіздер, қайдан түстіңіздер?» – деп сұрады. Аялдамаға қалай келдіңіздер? Қандай көлікпен жеттіңіздер? - деді. Шындығында біз «аялдама» деген сөзді сол кісіден естідік. Бізді қоғамдық ортада кез-келген ұлттың өкілімен ортақ тіл табысуға, дұрыс - қарым –қатынас жасау мәдениетіне баулыды. Көпшілік орындарда өзгелерге ыңғайсыздық туғызбай жүріп – тұруда мәдениетті болуға шақырып отыратын. «Бұл сіздердің мәдениеттілігіңіздің белгісі» - деп айтушы еді. Күн сайын ағайымыздың дәрісі тартымды өтетін, әрбір айтқан сөзіне үлкен тәлім - тәрбие, ерекше өнеге алатынбыз. Дәріс оқығанда ерекше күй кешетін, біздің білетініміз ағай дәрісті қағазға қарамай оқитын.

Әрбір өткен дәріс біз үшін баға жетпес, құнды білімнің негізі болып қаланды. Біз мектепте оқып жүргенде «Логика» деп аталатын сабақ оқығанбыз. Бірақ сол оқулықтың авторы жазылмаған еді. Кейін білдік бұл оқулықтың авторы бізге сабақ беріп жүрген Сәлкен Балаубаев ағайымыз екен.

Ғалым-ұстаз дәріс үстінде

 

Біз оны студент боп оқып жүргенде ғана білдік. Бірде Сәлкен ағайымыздың сол кездегі саяси қуғынға ұшырағаны туралы білдік. Сол кездегі солақай саясат салқыны айналып өтпеген екен. Ағай сол саяси жағдайдың құрбаны болып ұзақ уақыт елден жырақ қиын күндерді басынан өткізген екен. Оның басты себебі Сәлкен ағайымыз Распенің «Мюнхаузен оқиғалары» атты ертегіні қазақ тілінен тәжімалағандағымен байланысты екен. Осы ертегіні аударуда бұрмалаушылық пен қателіктер кеткен деген желеумен ағайымыз Ресейдің солтүстігінде 18 жыл саяси қуғында, елден жырақта болғанын білдік. Бір сөзінде ағайымыз: «...сол кезде Қазақстанда алғаш рет педагогикадан кандидаттық диссертация қорғаған адам едім деп сөзін түйіндеген» болатын. Ағайдың өзіндік ұстанымы, өз жұмысын ерекше жақсы көретіні айқын көрініп тұратын. Қандай тақырыпта дәріс оқысада тоқтамайтын, жан тебіренісімен оқыған дәрісі біз үшін өте қызықты, ұнамды әсер қалдыратын» - деп сондай сүйіспеншілікпен, құрметпен, мейіріммен өз естелігін аяқтады. (09 декабря 2017 года Семейная реликвия Автор: Нина КРАМЕР).

Ал, Салкен Балаубаевтан дәріс алған тарих факультетінің докторы, академик Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ–дің профессоры Әлімжан Нұғманүлы Тельғарин есіне алып, ғалымның дәрістерінің қызықты, тартымды, терең философиялық ойлар мен психологиялық тұжырымдарға толы, көптеген өмірлік жағдайларды келтіре отырып, бір мезгіл «қалтасындағы құртын аузына салып қойып, жалғастыратын» - деп күлімсіреп әңгімелейді.

Ол - кісі өте қарапайымдылығымен ерекшеленген адам. Бірде, 1959 жылы КСРО–ның жоғары және орта арнаулы білім беру министрлігтінен, министрдің өзі қол қойған, хат алады. Министр хатында: Сәлкен Балаубаевтың тіршілігіне, аман оралғанына шексіз қуанышын білдіре келіп, ғылым кандидаты атағын қайта алмай-ақ докторлық диссертация қорғауын ұсынады. «Менің осы жағдайым докторлыққа тұрмай ма» деген екен. Бұдан біз С. Балаубаев бойындағы дарындылық негізі – қарапайымдылықты байқаймыз. Ғалым тұлға еш уақытта мансап, байлық қумаған, көпшіл адам болған, ерекше жан.  Ол дәріс барысында аздап қалжыңдап, қалтасындағы құртын бір сорып қойып, қызықты сабағын өткізе берген. Мұны біз шәкірттері мен сол кездегі көзкөргендер естеліктерінен көреміз (төменде беріледі).

Қазақ психология ғылымының негізін салушылардың бірі белгілі жазушы Жүсіпбек Аймауытов болса, оның жолын қуған ізбасары болған ғалым С.Балаубаев еді (Сәлкен аға үнемі дәріс барысында «Менің пірім- Ахмет Байтұрсынов»,- деп, қолынан Ахаңның «Әдебиеттанытқыш» кітабін тастамайды екен.Ол кезде 1937 жылы бұл сөзі өзіне жала болатынын қайдан білсін. Серік Оспанов та («көнекөз қария Жақсылық атаның әңгімесі» құптайды). Ол Қазақстанның алғашқы психология ғылымдарының кандидаты (1932жылы 30 жаста) болатын. Ғылыми жетекшісі, бүгінде бізге таныс орыс ғалымы, психолог, профессор Николай Федорович Добрынин болған. Бірақ оған «Алашорданың доценті» деген атақ тағылады.

Сәлкен Балаубаевтың ғылыми еңбектерге де қосқан үлесі есепсіз болған. Мысалы: мүдде, ілтипат, бастапқы қор, машықтану т.с.с. Тұлғаның өмір жолындағы өзіндік анықталуға алғаш анықтаманы берген, оны «өзін-өзі түсінуі» деген ұғыммен түсіндіріп, өзін-өзі түсінген жеке адам өз тіршілігінің сыртқы дүниемен үздіксіз байланысып тұратындығын біледі, өз басына, өз іс-әрекетіне, адамзат міндеттеріне саналы қарайтындығын көрсеткен. «Дарындылық» ұғымына да анықтама берген. Психологияда «қажеттілік» ұғымын «мұқтаждық» деп беріп, бүкіл организмнің негізгі өмір сүру бағыты деген. Мұқтаждықтың әлеуметтік сипатын, оның іс-әрекет мотивінің негізі болатындығын айтқан. Адамның түйсіну танымдарының физиологиялық негізін «Психология» оқулығында түсінікті баяндайды. Оның бұл оқулығы қазақ оқулықтарының ішіндегі ең иллюстрацияға бай оқулық деуге немесе қазақ тіліндегі «Психология атласы» деуге болады. Балаубаев оқулығында қазақ психологиясының төл ұғымдары: зейіннің толқуы, зейіннің бытыраңқылығы, зейннің күші, сонымен қатар, қазақ әдебиеттерінен мысал келтіре отырып эмоция, сезімді талдауда алғаш байқалатын құбылыс екендігін сипаттайды. Мысалы. С. Торайғыров, Абай еңбектерінен үзінділерден көреміз (1966.173-174 б.).

Көп еңбектерін тұтқындаған кезде өртеп, жоғалтып жіберген.  «Оны істеген өзінің бір кездегі оқушысы болды»- деп, апасы Күләнда есіне алатын. Қазір Күләнданың қызы (Қарағандыда.) мен шөберелері Айгүл, Қайрат  т.б. Қайраттың фамилиясы Балаубаев Астанада тұрады.

Күләнда әжелері «Сәлкен Балаубаевтың аты жойылып кетпесін» деп  немересі Қанатқа Балаубаев тегін береді.

Ғалымның шөбересі Айгүл Омарова атасын еске ала отырып, төмендегіні баяндады.

«Знания и ум молодого ученого помогли выжить Салкену в тяжелейших условиях лагерных лет. Даже здесь он завоевал авторитет и уважение не только среди политзаключенных, но и среди уголовных преступников, которые дали ему прозвище «Академик».

Они подкармливали его, изможденного, истощенного и больного, не дав умереть от голода на лагерных нарах, взамен получая увлекательные рассказы из русской, казахской и зарубежной литературы. Даже в период ареста, в одну из ночей, когда Салкена вели по коридорам на допрос, один из конвоиров шепнул: «Подпишите всё сегодня, а не то Вас расстреляют». На вопрос Салкена, почему конвоир предупреждает его, тот ответил: «Я Ваш бывший студент». Так любовь к учителю, к человеку, несущему знания, спасла Салкену Балаубаеву жизнь, даже под страхом собственного ареста и может быть смерти. В 1954 году Салкен освобождается и, вернувшись из заключения, устраивается на работу в школу-интернат №2 преподавателем логики, где он стал коллегой Александру Вольпину, учителю математики, являвшимся сыном поэта Сергея Есенина, а директором школы был ветеран педагогического труда, участник ВОВ Зенен Бакиров.

После освобождения Салкен Балаубаев отправился на поиски своей жены Алексасндры Галиховской, с которой прожил совместно совсем мало; но обнаружил в Москве ее могилу.

В городе казахстанской Магнитки Темиртау он нашел свою единственную дочь Кулянду от первого брака, которая на тот момент была уже замужем и имела 4 детей (позже появились на свет еще двое детей и младшему Канату была дана фамилия Балаубаев), и которую он видел в последний раз, когда девочке было 12, 13 лет. Дочь выросла, не отрекшись от отца, не зная его судьбы, испытав общественное гонение, исключение из комсомола и мединститута за отца «врага народа». Дочь, насколько могла, сохранила старые фотографии отца, спрятанные от обысков НКВД в Уральске. В 1956 году определением № 22/179-н судебной коллегией по уголовным делам Верховного суда Казахской ССР С. Балаубаев был восстановлен во всех правах и реабилитирован» -деп әңгімесін аяқтады Айгүл.

Мұнымен қатар, 2020 жылы 120 жылдығына орай психология ғылымдары докторы, профессор Бибісара Әубакірқызының жетекшілігімен Сейдуәли Айжан Сәкенқызы «Ғалым-психолог Салкен Балаубаевтың Қазақстанның психология ғылымына қосқан үлесі» атты магистрлік диссертациясы, ғылыми дәрежеде зерттеліп, зерделеніп қорғалды. Әлі де болса осы төңіректе көп жұмыстар жасалынбақ.

Сәлкен Балаубаев жайлы естелігімде еңбектерін (жоғарыда көрсетілген «Барон Мюнхаузен», «Психология» оқулығынан басқа) сараптасам: оның жалпы психология, тәжірибелік психология, педагогикалық психологияда салаларында жазған, оқыған еңбектерінің өзінде ұлттық танымды ескере отырып, ғылыми зерттеулер жасағандығын байқаймыз. Мәселен, «Естің дамуы», «Қабылдаудың дамуы», «Баланың жеке басының оқуда дамуы», Бастауыш мектеп оқушыларының кеңістік пен уақытты қабылдауы, «Жеке адам» мәселелері туралы тұжырымдамалары қазіргі кезде ұлт өкілдеріне, келешек халық тұлғасын дамытуға үлкен үлес қосады.

Енді кезінде жойылып кеткен еңбектізімдеріне қысқаша көз жүгіртсек:  1930 жылы У. Турманжановпен бірігіп «Енбек пен мектеп» оқулығы; «Психология межличностных отношений в колониальном ауле и их изменения при социализме»; «Сборник школьных групп» аударма(1934);  «Алғашқы мектеп жасындағы балалар ерекшеліктері» «Қазақ мектебі» жорналы; «Қазақ тіліндегі психологиялық-педагогикалық ғылыми терминдерді нақтылау мезгілі жетті» атты мақаласы «Орталық Қазақстан»;  Педагогическая повесть «Воспитание в трех семьях»; «Метод Бине-Симона, приспособленный к исследованию умственного развития казахских детей» Орта Азия балаларын зерттеу әдістері (сборник статей САГУ) 1930 ж.; «Профессиональная ориентация подростков-юношей».  Ташкент қ. 1931 ж. «Развитие трудовых навыков и овладение профессией хлопко-очистительной машины «ДЖИН» 1931 ж.; «Гигиенические условия производственных помещений г. Ташкента» 1932 ж.; "Психологические возрастные особенности" 1932 ж.; «Трудный ребенок» «Политехническая школа», 1933ж. т.с.с. (Еңбектері толықтырылуда).

Сәлкен Балаубаевтың бұл еңбектерінен қазіргі жағдайдағы психология және басқа ғылымдарда қозғалып жатқан көптеген психология, әлеуметтік психологиялық, заң, жасөспірім, отбасы психологияларының мәселелерін ғылыми зерттеу нысаны еткендігі байқалады. Ендеше, Сәлкен Балаубаевтың психология, педагогика ғылымдарына қосқан үлесі ұшан теңіз деуіміз әбден орынды. Мұндай ұстаз-ғалымның аты да еңбектері де Қазақстанның рухани байлығының өзегі боларлық.

Өткен 2021 жылы Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің  ректоры, заң ғылымының докторы, профессор Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлының басшылығымен Салкен Балаубаев есімі «Естелік кітапқа» енді.

Ендеше, ғалым-ұстаздың есімі жастар жүрегі мен халық аудиториясында мәңгі сақталуға тиіс және оның еңбектері бүгінгі «Жаңа Қазақтанды» қалыптастырушы жастар психологиясының жаңаша дамуына үлесін қосады деген сенімдемін.

Ғұлама ғалым-ұстаз, профессор Салкен Балаубаевқа бір мектептің, бір көшенің атауын ғалымның есімін беру деген ұсынысымызды, қазақ қауымынан, шәкірттерінен қолдауды сұраймын.

 

                                                   

Құрметпен, ҚР ПҒА академигі,

                              психология ғылымдарының докторы ,

профессор Бибісара Әубакірқызы Әмірова